Het werk in Zwammerdam begint bij de bodem, en die is hier overwegend rivierklei. Zwammerdam ligt op de smalle oeverwal van de Oude Rijn, met zavelige rivierklei bovenop en veen daaronder; niet voor niets bouwden de Romeinen hier hun castellum. Vlak achter het lint kantelt het profiel naar veenweide, waardoor grondwerk binnen een enkel perceel van draagkrachtige klei naar slappe veenbodem kan omslaan; vooraf sonderen voorkomt hier verrassingen.
Natte klei laat zich niet verdichten maar versmeert onder de trilplaat, waardoor de ondergrond juist dichtslaat; bestratingswerk vraagt op deze grond een droog werkvenster. Op de oeverwallen langs de Oude Rijn ligt lichtere zavel met meer draagkracht dan de komklei even verderop, waardoor twee straten in dezelfde De Burcht een andere cunetopbouw vragen. Waterdoorlatende klinkers laten op rivierklei minder water door dan de steen zelf aankan, omdat de ondergrond het tempo bepaalt; een bergende funderingslaag met overloop is dan nodig. Waar bestrating aansluit op een woning op palen zakt de verharding wel mee met de klei en het huis niet; een klein afschot van de gevel af vangt dat hoogteverschil op. Een net opgehoogd terrasveld op klei zakt de eerste maanden nog na, dus wordt er met overhoogte aangelegd of eerst voorbelast voordat de stenen erin gaan. Vrijkomende klei uit het cunet is ongeschikt als aanvulling onder verharding; die grond verdicht niet tot een stabiele laag en hoort in het plantvak of gaat van het werk af.
Naast de bodem telt het water mee. Zwammerdam ligt aan de Oude Rijn en wordt omringd door laaggelegen polders zoals polder Steekt, die van oudsher met molens als De Dikke Molen en de Steektermolen op de rivier werden bemalen. Een terras dat op of net onder het niveau van de omgeving ligt, staat na een stevige bui plaatselijk blank; enkele centimeters extra aanleghoogte lost dat in veel gevallen al op. Vocht stijgt capillair vanuit de grondwaterspiegel op in de fundering, waardoor het zandbed ook zonder regen nat blijft en bij vorst gevoeliger is voor opvriezen. Waar het maaiveld te laag ligt om droog te bestraten, biedt een vlonder of een terras op poeren uitkomst zonder dat er een dik en zwaar zandpakket op de natte ondergrond komt.