In Zwammerdam is rivierklei de bepalende factor onder elke vierkante meter die wij aanpakken. Zwammerdam ligt op de smalle oeverwal van de Oude Rijn, met zavelige rivierklei bovenop en veen daaronder; niet voor niets bouwden de Romeinen hier hun castellum. Vlak achter het lint kantelt het profiel naar veenweide, waardoor grondwerk binnen een enkel perceel van draagkrachtige klei naar slappe veenbodem kan omslaan; vooraf sonderen voorkomt hier verrassingen.
Een natuurvriendelijke oever kost oppervlakte: het flauwe talud loopt het perceel in, wat vooraf naast de perceelgrens en de legger van het waterschap wordt gelegd. Rivierklei is voedselrijk, waardoor een nieuwe oever zonder ingrijpen dichtgroeit met riet en brandnetel; het afgraven van de voedselrijke toplaag geeft ruimte aan meer soorten. Een nieuw kleitalud wordt laagsgewijs opgebouwd en niet in één keer gestort; losse klei zakt ongelijk en glijdt bij hoogwater deels de sloot weer in. Het doorstroomprofiel van de watergang en de bereikbaarheid voor schouw en onderhoud blijven bij een nieuw oevertalud leidend, omdat het waterschap daarop toetst. Klei is erosiebestendiger dan zand, maar het deel boven de waterlijn scheurt in een droge zomer open en spoelt bij de eerste stortbui in brokken weg als het kaal ligt. De klei die bij het verflauwen van een oever vrijkomt is meestal goed herbruikbaar op het perceel zelf, mits de kwaliteit is vastgesteld volgens het Besluit bodemkwaliteit.
De waterhuishouding weegt hier net zo zwaar als de grondsoort. Zwammerdam ligt aan de Oude Rijn en wordt omringd door laaggelegen polders zoals polder Steekt, die van oudsher met molens als De Dikke Molen en de Steektermolen op de rivier werden bemalen. Dempen of versmallen van een watergang in Zwammerdam is vergunningplichtig en moet elders in hetzelfde peilgebied worden gecompenseerd, omdat de bergingscapaciteit anders afneemt. Baggeren houdt het doorstroomprofiel op de maat uit de legger, en het slib dat daarbij vrijkomt valt onder de regels voor waterbodems en mag niet zonder meer op de kant blijven liggen.
