Het werk in Vlaardingen begint bij de bodem, en die is hier overwegend zeeklei. Vlaardingen ligt op zeeklei over oude kreekruggen van de Maasmond: die ruggen dragen relatief goed, terwijl de tussenliggende komgronden met veen juist slap zijn en ongelijk zetten. In de Broekpolder ligt bovendien een pakket van circa zeven meter opgespoten havenslib uit 1958-1975 dat verontreinigd is, waardoor daar bij elke ontgraving eerst bodemonderzoek en strikte afvoerregels gelden.
Ophogen van een kleipakket vraagt voorbelasting met overhoogte, want de zetting verloopt door de lage doorlatendheid traag en wordt anders pas na oplevering zichtbaar. In diepe droogmakerijen zoals rond Vlaardingen staat het water in het pleistocene zandpakket onder overdruk; bij een diepe ontgraving moet blijken of het resterende kleidek zwaar genoeg is om opbarsten te voorkomen. Grond die van de kavel af gaat, valt onder het Besluit bodemkwaliteit; zonder geldige kwaliteitsgegevens is een partijkeuring nodig voordat de klei elders mag worden toegepast. Een sleufwand in klei blijft door de cohesie kort steil staan maar bezwijkt na regen zonder waarschuwing; dieper dan een meter graven vraagt daarom om talud of een sleufbekisting. Rijden en graven op natte zeeklei smeert de structuur dicht tot een luchtloze laag die water noch wortels doorlaat; werken in een droge periode scheelt jaren herstel. Rijplaten verdelen het gewicht van een rupskraan over de slappe toplaag, zodat er geen diepe sporen achterblijven op de plek waar straks een plantvak of een gazon komt.
Naast de bodem telt het water mee. De stad ligt aan de getijdengebonden Nieuwe Maas, terwijl het achterland van de Aalkeet-Binnenpolder en Aalkeet-Buitenpolder via gemalen op de boezem afwatert. Boven een storende leem- of kleilaag kan zich een schijngrondwaterspiegel vormen, waardoor het water in een sleuf hoger staat dan de werkelijke grondwaterstand eronder. De gemiddeld hoogste en de gemiddeld laagste grondwaterstand liggen hier ver uit elkaar, waardoor een sleuf die in augustus droog blijft in februari op dezelfde plek onder water staat. Bemaling is bij dit soort standen meestal niet nodig, al kan een diepe leidingsleuf of een funderingsput in een natte periode alsnog om een pomp vragen.